Gezond leven in drukste stationsgebied

Utrecht ontwikkelt rond het centraal station een complete vernieuwd stationsgebied. Met het iconische Stadskantoor, het futuristische Wonderwoods, het Amrâth Hotel, het World Trade Center, een vernieuwde Jaarbeurs en een duurzaam en groen Beurskwartier. Hoogbouw afgewisseld met laagbouw in hoge dichtheden: gezond stedelijk wonen in een parkachtige omgeving. Hedzer Pathuis, projectleider Vastgoed in het Stationsgebied, legt uit hoe alle ambities straks in het gebied kunnen passen. Tekst: Martin Zuithof Beeld: Gemeente Utrecht

24 april 2018

In december stelde de Utrechtse raad de Omgevingsvisie vast van het vernieuwde Beurskwartier, als laatste onderdeel van het nieuwe Utrechtse Stationsgebied. ‘Daarbij is het kader: gezond stedelijk leven. We dagen de markt uit om daarvoor met plannen te komen, met de Omgevingsvisie als vertrekpunt’, vertelt Hedzer Pathuis.

‘Uitgangspunten zijn het terugdringen van de auto, veel ruimte voor groen en parken, voetgangers en fietsers. Er wordt met hoge dichtheden gebouwd, om te kunnen voorzien in de vraag naar woningen. Tegelijk willen we een inclusieve stad ontwikkelen, waarin ook plaats is voor sociale woningbouw, een mix van wonen en werken. In het Beurskwartier moet een nieuwe binnenstadsomgeving ontstaan, met onder meer particulier eigenaarschap, ruimte voor kleinschalig ondernemerschap, creatieve bedrijven en ateliers.’

Masterplan Stationsgebied

In de jaren negentig deed de gemeente Utrecht een eerste poging tot grootschalige herontwikkeling van het gebied. Dat mislukte doordat grote partijen het niet eens konden worden. De noodzakelijke samenwerking met de grote private partijen Klepière (de eigenaar van Hoog Catharijne), Jaarbeurs en NS kwam niet van de grond. Na het referendum van 2002 werd het Masterplan Stationsgebied in 2004 vastgesteld, dat sindsdien het kader voor de herontwikkeling is. De omgeving van Utrecht Centraal zou worden opgeknapt in verschillende fases, waarvoor afzonderlijke afspraken met de partijen werden gemaakt.

Hedzer Pathuis: ‘De aanpak kreeg wel vorm door bilaterale afspraken te maken met de stakeholders, waarbij de gemeente de rol als regisseur stevig bij zich hield. Het station moest worden vernieuwd, en daardoor moest ook Hoog Catharijne worden aangepakt. De grote wens van de stad was dat het station weer achter de gebouwen van Hoog Catharijne vandaan moest komen. Je moet het station kunnen zien en kunnen benaderen. Dat is met de stationspleinen aan weerszijden eindelijk gelukt.’

In de eerste fase waren TivoliVredenburg, Hoog Catharijne, Utrecht CS, het Stadskantoor en het World Trade Center aan de beurt. De komende jaren volgen het Amrâth Hotel (2021) en de bouw van Wonderwoods (2022). De tweede fase omvat het Beurskwartier met drieduizend woningen dat onder meer op de aanpalende parkeerterreinen verrijst. Ook de Jaarbeurs en mogelijk ook het Beatrixgebouw ondergaan een ingrijpende vernieuwing. De skyline rond Utrecht Centraal zal de komende jaren drastisch van aanzicht veranderen door hoge gebouwen met wisselende hoogtes, ook binnen het Beurskwartier.

Discussie rond WTC

Dat er zich bij deze grootschalige herinrichting regelmatig discussies afspelen, blijkt uit het debat over de plaats van het WTC (van het Amsterdamse MVSA Architects). Dit gebouw is pal naast het Stadskantoor (van het Rotterdamse Kraaijevanger Architects) opgetrokken en ontneemt zo deels het zicht op de grote iconische U-vorm van dit kantoor. Kritische reacties op de hoge dichtheden, dat snapt Pathuis wel, maar hij wijst er ook op dat de plannen voor hoogbouw al bekend waren toen de architect aan het Stadskantoor begon.

‘Dat mensen emotioneel reageren, heeft er ook mee te maken dat ze nu zien hoe ingrijpend dit gebied verandert. Vlak naast het Stadskantoor komt straks nog een hoog gebouw waardoor het zicht op het kantoor vanaf het noorden verder wordt beperkt. Ook verrijzen in de directe omgeving Wonderwoods en het Amrâth Hotel, gebouwen van 90 meter hoog. Dat zijn allemaal elementen die al lang in de planvorming zitten.’

Waterbeheer

Symbool voor de torenhoge ambities op het vlak van healthy urban living is Wonderwoods met zijn verticale bos (zie Stedelijk Interieur, editie 4 2017). Rondom deze hoogbouw moet een afwisselende duurzame parkwijk ontstaan met diverse bouwhoogtes, met weinig ruimte voor de auto en veel ruimte voor inclusief wonen, naast particuliere woningen, huizen met sociale en middenhuren. Bij de uitvoering komt nog het nodige kijken, schetst Pathuis.

‘Bijvoorbeeld wat betreft het waterbeheer. Wonderwoods wordt het eerste gebouw dat door de beplanting meer water consumeert dan het kan opvangen aan regen. Het wordt uitgerust met zogeheten polderdaken, waarmee het regenwater gebufferd gaat worden, zodat het ook in de droge periodes nog water bevat voor de begroeiing. Als de reservoirs van de polderdaken leeg zijn, moet er water worden opgepompt vanuit een bron. We moeten kijken hoe we dat uit het grondwater uit het gebied zelf kunnen halen. Dat onderzoeken we nu.’

Voordeur in het groen

In 2023 start de bouw van het Beurskwartier met zo’n drieduizend woningen verdeeld over zes blokken. ‘In het Beurskwartier willen we overstappen van het lozen van hemelwater naar infiltratie. Dat willen we ook infiltreren in parken die aangelegd worden in het Beurskwartier, zodat het hemelwater niet meer geloosd hoeft te worden. Daarmee vangen we ook hittestress op, evenals door minder glas toe te passen en meer tactiele materialen als hout en baksteen.’ Evenals in Wonderwoods is er in het Beurskwartier sprake van een combinatie van hoogbouw tot dertig etages en laagbouw. ‘We kijken ook naar bezonning. We willen bijvoorbeeld elke woning laten uitkomen in een park of aan een groenzone. Elke bewoner moet vanuit zijn voordeur in het groen terechtkomen. Bewoners moeten te voet hun weg kunnen vinden, met daarnaast shared space van voetgangers met fietsen. We laten ons ook wel heel erg inspireren door de aanpak in andere steden.’

Energievoorziening

De planning van de openbare ruimte in het Beurskwartier neemt intussen concrete vormen aan. ‘Doordat de Omgevingsvisie nu is vastgesteld, kunnen we de bouwopgave plannen. Daardoor kunnen we gaan bepalen wat openbaar gebied wordt, wat park wordt, de profilering van de straten met goten voor de wateropvang. Ook voor het Amrâth Hotel geldt dat er veel groen aan de gevel en op daktuinen komt. Ook de uitrusting met zonnepanelen in combinatie met glas voor lichtinval en aangename architectuur. Amrâth is een mooie testcase voor alle zonnepanelen in het gebouw. Bij Wonderwoods willen we vooral het groen laten domineren in de architectuur en de energieopwekking willen we uit de omgeving halen. Dat wordt nu uitgewerkt. Er is een enorme hoeveelheid zonnepanelen nodig, waarbij we ook kijken naar dakoppervlak in de nabijheid en naar gebieden tot 10 kilometer rondom de stad. ’

De gemeente houdt een regierol in de openbare ruimte om de doelstellingen van healthy urban living naderbij te brengen. ‘We maken hier nu een zoektocht. Als we hier een gebied willen maken met veel ruimte voor groen en gezond stedelijk leven, dan moet je kijken of dat voldoende hand in hand gaat met ruimte voor zonne-energie. Daarin durven we ook over de grenzen heen te kijken. Je kunt misschien beter je energie op een groene manier naar binnen halen en ook een mooie leefomgeving hebben, dan dat je alles lokaal probeert in te passen.’

De Omgevingsvisie is door de huidige gemeenteraad vastgesteld en daarmee staat de koers het komende decennium vast ongeacht de uitkomst van de raadsverkiezingen, aldus Pathuis. ‘Gezond stedelijk leven voor iedereen blijft het uitgangspunt van het nieuwe Stationsgebied. De komst van een groot bedrijf als VodafoneZiggo, dat zijn nieuwe hoofdkantoor hier vestigt, zal aan die koers ook niets veranderen. Dan blijkt juist dat we ertoe doen.’

Dit artikel verscheen in Stedelijk Interieur, nummer 1-2018

Coverbeeld: Kilian Idsinga (ELBA\REC)

Dit artikel verscheen eerder in Stedelijk Interieur. Gratis een digitaal exemplaar ontvangen? Dat kan hier.

Gezond stedelijk leven als zoektocht

Wat zijn de uitgangspunten bij het bouwen voor gezond en duurzaam leven? ‘Dat is nog een zoektocht, waarbij we ons ook laten inspireren door andere steden’, reageert Hedzer Pathuis. ‘Dat gaan we straks voor de tenders van het Beurskwartier wel concreter beschrijven. Je moet het ook niet te ingewikkeld maken wat gezond duurzaam leven is. Dat is dat je goede buitenvoorzieningen hebt, dat het prettig is om naar buiten te gaan. Dat je mooie wandelingen kan maken met je hond. We halen de auto weg en vragen ons af hoe een bewoner zich door het gebied wil bewegen.’

‘Als we het over gezondheid hebben, denken we niet alleen aan het fysieke deel van bewegen in de openbare ruimte. We willen ook een inclusieve stad, voor alle bevolkingslagen. Het heeft ook te maken met zingeving, ontmoeting, werk. We willen ook inzetten op placemaking: de voorwaarden creëren dat mensen zich druk gaan maken over dat gebied. Gedeeld eigenaarschap heeft daar ook mee te maken, zodat mensen zich ook druk willen maken om die plek.’

Dat kun je nu al doen door coalities te vormen, zodat er leuke dingen gaan gebeuren. De bouw van Wonderwoods gaat daarbij zeker helpen om daar ook betrokkenheid te creëren. We willen inzetten op een levendige plint, met een sportschool, hoger onderwijs, een Playlab voor 3D-spelontwikkeling. Het stedelijk leven moet zich hier gaan bewijzen en aantrekkingskracht gaan uitoefenen. Het is een integraal verhaal.’

Beste ambtenaar 2017: Hedzer Pathuis, projectleider Vastgoed in het Stationsgebied

Vanwege zijn aanpak werd Hedzer Pathuis (51) door collega’s voorgedragen als Beste Ambtenaar 2017 van de PD Top 100 van het netwerkplatform Publiek Denken. Zijn collega’s noemen Pathuis meegaand, maar ook koersvast. Zelf noemt Pathuis zichzelf een verbinder en niet-hiërarchisch ingesteld.

‘Ik vind het een voorrecht om projectleider in het Stationsgebied te zijn. Ik dacht in het begin: waarom mag ik dit doen? Ik ben van huis uit econoom en kan goed rekenen. Tegelijk ben ik muzikant, speelde bij Ali B en dus ook wel creatief. Ik hou dan ook erg van de creatieve kant, zoals de architectuur.’

‘Ik heb bij het Healthy Urban Quarter (Wonderwoods) er heel erg voor gestreden om de kwaliteit belangrijker te maken dan het geld. Wat willen we bereiken voor de stad en voor de toekomst? Wat zetten we hier neer? We hebben de lat heel hoog gelegd voor Beurskwartier. Steden komen ook naar ons toe met de vraag hoe we het aangepakt hebben. We hebben hier een hele mooie vorm van aanbesteden ontwikkeld.’

Hedzer Pathuis, projectleider vastgoed: ‘Je moet het ook niet te ingewikkeld maken wat gezond duurzaam leven is.’

Beeld: Gemeente Utrecht

MEER UPDATES

Groene Loper Breda

Groene Loper Breda wint Falco Award Beste Openbare Ruimte

De Groene Loper in Breda is de beste openbare ruimte van Nederland. Dat hebben een vijfkoppige vakjury en 100 openbare ruimte professionals op 15 juni 2017 besloten. De groenstructuur van de Vinex-locatie Houten-Zuid en de herinrichting van het Skatepark Westblaak in Rotterdam grepen net naast de hoofdprijs. Samen met De Groene Loper waren zij uit 23 inzendingen genomineerd voor de Falco Award Beste Openbare Ruimte.

BEKIJK PROJECT

Beter aanbesteden

Circulaire economie: beter aanbesteden, beter resultaat

Enige tijd geleden haalde Venlo de krant met de eerste circulaire rotonde. Losse componenten kunnen zo weer worden hergebruikt. Het concept is ontwikkeld door een adviseur en een aannemer die ermee aanklopten bij de gemeente. Die kwam onder het mom van ‘innovatie’ onder aanbesteding uit. Dat roept de vraag op: hoe besteed je eigenlijk circulair aan?

BEKIJK PROJECT

Tour de la Biodiversité

M6B2 Tour de la Biodiversité van Maison Edouard François

M6B2 Tour de la Biodiversité van Maison Edouard  François. Deze toren van 50 meter hoogte van het project M6B2 torent sinds 2016 boven Parijs uit. Voor het gebouw is vrijstelling gekregen van de hoogte-restrictie van 37 meter op voorwaarde dat de toren ‘groen’ zou worden. 

BEKIJK PROJECT

PARTNERS